Türkiye’de 17 Eylül 2026’da ortaya çıkan ve Ponzi dolandırıcılığına atfen “Fonzi” olarak anılan olay, kayıt dışı fon yapılanmasının yanında hisse senedi işlemlerine ilişkin usulsüzlük iddialarını da gündeme getirdi. Kamuoyuna yansıyan iddialara göre düşük halka açıklık oranına sahip bazı hisseler, belirli kişiler arasındaki işlemlerle olağanüstü fiyatlara taşındı; oluşan yükseliş yeni yatırımcıları ve fon adı altında para yatıran kişileri sisteme çekmekte kullanıldı.
Bu yazıda, hisse senedi piyasalarında kullanılan başlıca manipülasyon yöntemleri ve bunlardan farklı bir suç olan bilgi suistimali ele alınmaktadır. Yöntemler, yanıltma ve haksız menfaat sağlama unsurunun daha belirgin olduğu örneklerden başlayarak sıralanmıştır; bu sıra kesin bir yaygınlık veya hukuki ağırlık sıralaması değildir.
Her olağandışı işlem suç değildir
Açığa satış yapmak, emir vermek veya iptal etmek, seans sonunda işlem yapmak ya da yoğun miktarda hisse toplamak belirli kurallar çerçevesinde hukuka uygun olabilir. Hukuki değerlendirmede işlemin yalnızca türüne değil; amacına, ekonomik gerekçesine ve piyasada oluşturduğu etkiye bakılır.
Sermaye Piyasası Kanunu bu alanı üç düzeyde düzenler:
- Bilgi suistimali (m. 106): Kamuya açıklanmamış, fiyatı etkileyebilecek bilgileri kullanarak işlem yapılması ve menfaat sağlanması.
- Piyasa dolandırıcılığı (m. 107): Fiyat, arz, talep veya işlem hacmi hakkında yanıltıcı görünüm yaratmayı amaçlayan işlemler yapılması ya da yalan veya yanıltıcı bilgiler yayılarak menfaat sağlanması.
- Piyasa bozucu eylemler (m. 104): Suç oluşturmayan ancak makul bir ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan ve piyasanın güvenli, açık ve istikrarlı işleyişini bozan davranışlar. Bu eylemler idari yaptırıma konu olabilir.
Dolayısıyla benzer görünen bir işlem; amacı, tarafları ve uygulanış biçimine göre hukuka uygun bir yatırım faaliyeti, idari yaptırım gerektiren piyasa bozucu eylem veya ceza hukuku anlamında suç olabilir.
1. Fiyatı yükseltip satış yapma (pump and dump)
Önceden alınan hisseler, sosyal medya ve mesajlaşma gruplarında yayılan yanıltıcı bilgilerle öne çıkarılır. “Bu hisse katlanacak” gibi söylemler fırsatı kaçırma duygusunu besler; yeni alımlarla fiyat yükselince yönlendirmeyi yapanlar hisselerini satar. Ardından fiyat düşerken yüksekten alan yatırımcılar zarar edebilir. Bir hisseyi övmek veya yükseldiğinde satmak tek başına suç değildir; ancak yanıltıcı işlemlerle fiyatı etkilemek ya da yalan bilgi yayarak menfaat sağlamak piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. (www.investor.gov)
2. Bilgi suistimali (insider trading)
Şirketin finansal sonuçları, önemli bir sözleşmesi veya birleşme kararı gibi henüz kamuya açıklanmamış, fiyatı etkileyebilecek bilgilere dayanarak alım satım yapılması ve menfaat sağlanmasıdır. Manipülasyondan farklı olarak burada yanıltıcı görünüm yaratılması değil, diğer yatırımcıların bilmediği önemli bir bilginin kullanılması söz konusudur.
3. Yapay ve anlaşmalı işlemler (wash trading ve matched orders)
Wash trading, aynı kişi veya onun kontrolündeki hesaplar arasında alım satım yapılarak gerçek bir el değiştirme olmadan işlem hacmi oluşturulmasıdır. Matched orders ise önceden anlaşan tarafların birbirleriyle eşleşecek alım ve satım emirleri vermesidir. Böylece hissede yoğun ilgi varmış izlenimi yaratılarak diğer yatırımcılar alıma yönlendirilebilir. Her karşılıklı işlem suç değildir; ancak fiyat, arz veya talep hakkında yanlış ya da yanıltıcı bir görünüm yaratma amacı taşıyan işlemler piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. (spk.gov.tr)
4. Yanıltıcı emirlerle yönlendirme (spoofing ve layering)
Bu yöntemde, gerçekleştirme niyeti olmadan büyük alım veya satım emirleri girilerek güçlü talep ya da satış baskısı varmış izlenimi yaratılır. Diğer yatırımcılar buna göre hareket ederken emirler iptal edilir. Emirlerin farklı fiyat seviyelerine yerleştirilmesi layering olarak adlandırılır. Emir vermek veya iptal etmek olağan bir işlemdir; ancak piyasada yanlış ya da yanıltıcı izlenim yaratma amacı taşıdığında piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. (spk.gov.tr)
5. Fiyatı düşürüp kazanç sağlama (short and distort)
Açığa satış, ödünç alınan hisselerin satılması ve daha sonra geri alınarak iade edilmesidir; fiyat düşerse aradaki fark kazanç sağlar. Bu yöntemde ise şirket hakkında asılsız olumsuz haberler yayılarak fiyatın düşmesi hedeflenir. Açığa satış yapmak veya bir şirketi eleştirmek tek başına suç değildir; ancak yatırımcı kararlarını etkilemek amacıyla yalan veya yanıltıcı bilgi yayarak menfaat sağlamak piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. (www.spk.gov.tr)
6. Kapanış fiyatını etkileme (marking the close)
Seans sonunda yapılan işlemlerle hissenin kapanış fiyatı olduğundan yüksek veya düşük gösterilmeye çalışılır. Amaç, günlük performans hakkında yanıltıcı bir görünüm yaratmak veya kapanış fiyatına bağlı değerlemeleri etkilemektir. Seans sonunda işlem yapmak tek başına suç değildir; ancak fiyat hakkında yanlış ya da yanıltıcı izlenim yaratma amacı taşıyan işlemler piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. Bunun için büyük işlem miktarları da şart değildir; küçük bir işlem bile kapanış fiyatını etkileyebilir. (spk.gov.tr)
7. Hisseleri toplayarak fiyatı kontrol etme (cornering)
Bir hissenin piyasada alınıp satılabilen kısmının büyük bölümü belirli kişi veya gruplarca toplanır. Diğer yatırımcıların erişebileceği hisse miktarı azalınca fiyatı yönlendirmek kolaylaşabilir. Özellikle fiili dolaşımdaki payı düşük hisseler bu yönteme daha elverişlidir. Yüksek miktarda hisse almak tek başına suç değildir; ancak oluşturulan hâkimiyet, fiyat veya arz ve talep hakkında yanıltıcı bir görünüm yaratmak amacıyla kullanılırsa piyasa dolandırıcılığı kapsamında değerlendirilebilir. (spk.gov.tr)
Sonuç olarak hızlı fiyat hareketleri ve yüksek işlem hacmi, tek başına gerçek yatırımcı ilgisini göstermez. Yatırım kararını söylentilere ve acele alım baskısına değil, şirketin resmî açıklamalarına ve doğrulanabilir bilgilere dayandırmak gerekir.